Cách Kiểm Tra Tạp Chí Uy Tín Theo Quy Trình 3 Bước Của Think. Check.Submit

[Series Newbie NCKH P33]

Thực hiện đúng cách kiểm tra tạp chí uy tín trước khi gửi bản thảo là bước rà soát bắt buộc giúp nhà nghiên cứu bảo vệ công trình khỏi các nhà xuất bản kém chất lượng hoặc tạp chí săn mồi (predatory journals). Thay vì phụ thuộc vào các danh sách đen (blacklists) vốn nhanh chóng lỗi thời khi hàng loạt nhà xuất bản mới ra đời mỗi tuần, cộng đồng học thuật quốc tế sử dụng bộ quy chuẩn tự đánh giá mang tên Think. Check. Submit..

Think. Check. Submit. là sáng kiến liên ngành quốc tế được đồng dẫn dắt bởi các tổ chức uy tín trong xuất bản học thuật bao gồm DOAJ, COPE, Trung tâm Quốc tế ISSN và OASPA. Công cụ này không hoạt động như một cơ sở dữ liệu liệt kê tên tạp chí, mà cung cấp một danh mục câu hỏi kiểm chứng (checklist) có cấu trúc để tác giả tự thẩm định mức độ minh bạch và chất lượng của từng tạp chí. Bài viết dưới đây hướng dẫn chi tiết quy trình 3 bước tra cứu và xác minh độ tin cậy của tạp chí khoa học dựa trên bộ tiêu chí cập nhật của Think. Check. Submit..

Bước 1: Đối chiếu trực tiếp trên các cơ sở dữ liệu lập chỉ mục và cổng ISSN

Nguyên tắc cốt lõi khi thẩm định một tạp chí học thuật là không căn cứ vào các logo hay tuyên bố tự giới thiệu trên trang chủ của tạp chí đó, mà phải kiểm tra chéo độc lập tại các cơ sở dữ liệu gốc. Tác giả cần thực hiện 3 thao tác tra cứu kỹ thuật sau:

1. Xác minh mã định danh ISSN và tên gọi tạp chí

Một tạp chí hợp pháp bắt buộc phải có mã số xuất bản tiêu chuẩn quốc tế gồm 8 chữ số (ISSN cho bản in và e-ISSN cho bản điện tử). Tuy nhiên, chỉ riêng việc hiển thị dãy số ISSN trên website chưa đủ để chứng minh chất lượng. Tác giả cần truy cập cổng đăng ký toàn cầu ISSN Portal, nhập mã số ISSN hoặc tên tạp chí vào ô tìm kiếm để đối chiếu:

• Tên tạp chí trên website có độc nhất và trùng khớp hoàn toàn với hồ sơ đăng ký trên ISSN Portal không (tránh các tạp chí đặt tên gần giống tạp chí lớn để gây nhầm lẫn)?
• Quốc gia xuất bản, tên đơn vị chủ quản và đường dẫn website chính thức ghi nhận trên hệ thống ISSN có khớp với trang web bạn đang truy cập hay không (nhằm loại trừ rủi ro gặp phải tạp chí mạo danh - hijacked journals).

2. Tra cứu trực tiếp trên Scopus, Web of Science, PubMed và DOAJ

Nếu tạp chí tuyên bố thuộc danh mục Web of Science (ISI), Scopus hoặc là tạp chí Truy cập mở (Open Access) được lập chỉ mục quốc tế, nhà nghiên cứu cần kiểm tra trực tiếp trên hệ thống tra cứu của các cơ sở dữ liệu này:

• Kiểm tra danh mục Scopus: Truy cập mục Sources trên trang chủ Scopus, tìm kiếm theo tên tạp chí hoặc mã ISSN để xác nhận tạp chí có đang được lập chỉ mục hoạt động (Active) hay đã bị ngưng lập chỉ mục (Coverage discontinued). Tác giả cũng có thể tra cứu chéo các chỉ số liên quan trên cổng SCImago Journal & Country Rank.
• Kiểm tra danh mục Web of Science: Truy cập công cụ Master Journal List của Clarivate, nhập tên tạp chí hoặc ISSN để kiểm tra xem tạp chí có thực sự nằm trong các bộ chỉ mục cốt lõi như SCIE, SSCI, AHCI hoặc ESCI hay không.
• Kiểm tra danh mục Truy cập mở (DOAJ) và cơ sở dữ liệu chuyên ngành: Đối với tạp chí Open Access, hãy tra cứu trực tiếp trên Directory of Open Access Journals hoặc Redalyc (đối với các tạp chí xuất bản tại khu vực Mỹ Latinh, vùng Caribe, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha). Đối với lĩnh vực y sinh, kiểm tra thêm trên PubMed.

3. Kiểm tra định danh số vĩnh viễn (DOI) và cơ chế lưu trữ dài hạn

Theo checklist của Think. Check. Submit., một tạp chí đáng tin cậy phải đảm bảo khả năng tìm kiếm và bảo tồn lâu dài cho các công trình đã xuất bản:

• Kiểm tra mã DOI: Tạp chí có sử dụng mã định danh số vĩnh viễn (persistent digital identifiers, phổ biến nhất là DOI của Crossref) cho từng bài báo hay không? Hãy chọn thử một bài báo bất kỳ đã đăng trên tạp chí và kiểm tra xem mã DOI đó có hoạt động và dẫn đúng về bài viết khi tra cứu tại hay không.
• Kiểm tra lưu trữ bảo tồn số (Long-term archiving): Website tạp chí có công bố rõ cơ chế lưu trữ và bảo tồn dữ liệu số lâu dài (chẳng hạn thông qua các hệ thống lưu trữ học thuật như CLOCKSS hoặc Portico) để đảm bảo bài báo không bị biến mất nếu nhà xuất bản ngừng hoạt động hay không?

Bước 2: Kiểm tra tính minh bạch của Hội đồng biên tập, quy trình bình duyệt và chính sách phí (APC)

Sau khi xác thực thông tin định danh và chỉ mục ở Bước 1, tác giả cần kiểm tra kỹ nội dung các bài báo đã xuất bản gần nhất cùng mục Hướng dẫn dành cho tác giả (Author Guidelines) và Chính sách xuất bản (Policies) trên website tạp chí:

1. Thẩm định thông tin Nhà xuất bản và Hội đồng biên tập (Editorial Board)

• Thông tin liên hệ của nhà xuất bản: Tên của nhà xuất bản có được hiển thị rõ ràng trên website tạp chí không? Bạn có thể liên hệ với nhà xuất bản qua đầy đủ các kênh gồm số điện thoại, email công vụ chuyên nghiệp (không chỉ dùng biểu mẫu web chung chung hoặc email miễn phí) và địa chỉ bưu chính xác thực hay không?
• Tính xác thực của Hội đồng biên tập: Các thành viên trong Hội đồng biên tập có phải là những nhà nghiên cứu có thật, ghi rõ đơn vị công tác (affiliations) và có chuyên môn đúng với phạm vi của tạp chí không? Để kiểm chứng, tác giả nên tra cứu ngẫu nhiên một vài thành viên trên website trường đại học của họ hoặc hồ sơ ORCID để xem các học giả này có thực sự ghi nhận vai trò biên tập cho tạp chí đó hay không.

2. Rà soát quy trình bình duyệt (Peer Review) và đạo đức xuất bản

• Mô hình bình duyệt rõ ràng: Tạp chí phải nêu rõ hình thức bình duyệt đang áp dụng (ví dụ: bình duyệt mù đơn, mù đôi hay bình duyệt mở), xác nhận quy trình có sự tham gia của các chuyên gia phản biện độc lập bên ngoài (independent/external reviewers) và số lượng người phản biện cho mỗi bản thảo.
• Không cam kết duyệt bài hoặc phản biện siêu tốc: Theo Think. Check. Submit., một tạp chí uy tín không bao giờ cam kết đảm bảo chấp nhận đăng (guarantee acceptance) hoặc hứa hẹn thời gian bình duyệt cực ngắn ngay từ khi chưa tiếp nhận bản thảo.
• Chính sách đạo đức và chỉnh sửa hồ sơ khoa học: Tạp chí phải công bố rõ quy định về xung đột lợi ích (conflicts of interest) đối với tác giả, biên tập viên và người phản biện, quy trình rà soát đạo văn cũng như chính sách đính chính (corrections) và thu hồi bài báo (retractions).

3. Kiểm tra tính minh bạch về tài chính, phí xuất bản (APC) và bản quyền

Việc thu phí xử lý bài báo (Article Processing Charge - APC) khi bài được chấp nhận là hoạt động bình thường ở nhiều tạp chí Open Access chính thống; dấu hiệu bất thường nằm ở việc che giấu khoản phí này trước khi tác giả nộp bài. Khi kiểm tra website tạp chí, tác giả cần xác nhận các điểm sau:

• Sự minh bạch về chi phí: Nhà xuất bản có giải thích rõ nguồn tài trợ hoạt động của họ không? Nếu có thu phí (phí nộp bài, phí xử lý bài báo APC, phí in màu), website có công khai rõ mục đích thu phí, đơn vị tiền tệ, số tiền chính xác và thời điểm thu phí ngay trước khi tác giả nộp bài hay không?
• Chính sách miễn giảm phí (Waivers): Tạp chí có công bố rõ chính sách miễn giảm phí hoặc hoàn phí cho các tác giả đến từ các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình hoặc các trường hợp đặc biệt không?
• Chính sách cấp phép và bản quyền (Licensing and Copyright): Đối với tạp chí Truy cập mở, nhà xuất bản có quy định rõ loại giấy phép sử dụng (ví dụ: Creative Commons), cho phép tác giả giữ bản quyền công trình (retain copyright), gắn thông tin giấy phép lên mọi bài xuất bản và nêu rõ điều kiện chia sẻ bản thảo lên kho lưu trữ của trường/viện (institutional repository) hay không? Ngoài ra, tạp chí có thông báo rõ các định dạng xuất bản của bài báo (như HTML, XML, PDF) và cung cấp số liệu thống kê lượt đọc/trích dẫn không?

Bước 3: Xác minh tư cách thành viên tại các tổ chức chuẩn mực xuất bản quốc tế (COPE, OASPA)

Bước kiểm tra cuối cùng trong quy trình của Think. Check. Submit. là đối chiếu xem tạp chí hoặc nhà xuất bản có trực thuộc các hiệp hội học thuật và tổ chức giám sát đạo đức xuất bản được công nhận trên thế giới hay không:

1. Ủy ban Đạo đức Xuất bản (COPE - Committee on Publication Ethics): Truy cập trực tiếp danh bạ thành viên trên website của COPE để tra cứu tên tạp chí hoặc nhà xuất bản. Để được công nhận là thành viên của COPE, đơn vị xuất bản phải tuân thủ bộ Thực hành Cốt lõi (COPE Core Practices) về quy trình biên tập, bình duyệt và xử lý vi phạm đạo đức nghiên cứu.
2. Hiệp hội Xuất bản Học thuật Truy cập Mở (OASPA) và DOAJ: Nếu tạp chí hoạt động theo mô hình Open Access, hãy kiểm tra xem nhà xuất bản có nằm trong danh sách thành viên hiện hành của OASPA hoặc tạp chí có được liệt kê trong DOAJ hay không. Đây là hai tổ chức áp dụng bộ tiêu chí thẩm định nghiêm ngặt về tính minh bạch tài chính, quy trình bình duyệt và chính sách cấp phép mở.
3. Các hiệp hội học thuật và xuất bản chuyên ngành: Kiểm tra xem tạp chí có thuộc một hiệp hội khoa học quốc gia/quốc tế, một trường đại học uy tín hoặc các hiệp hội ngành xuất bản học thuật khác mà bạn và đồng nghiệp trong lĩnh vực nghiên cứu đều biết đến hay không.

Theo khuyến nghị chính thức từ Think. Check. Submit., nhà nghiên cứu chỉ nên hoàn tất việc nộp bản thảo khi có thể trả lời "Có" cho phần lớn hoặc toàn bộ các câu hỏi kiểm chứng trong quy trình trên. Nếu xuất hiện một chuỗi các dấu hiệu không minh bạch qua cả 3 bước, tác giả nên dừng việc nộp bài và lựa chọn một tạp chí khác an toàn hơn cho công trình của mình.