Phân Biệt CiteScore Và Impact Factor: Công Thức Tính Và Cách Đánh Giá Tạp Chí Khoa Học

[Series Newbie NCKH P37]

Khi tra cứu thông tin trên trang chủ của các nhà xuất bản lớn như Elsevier, Springer hay IEEE, nhiều sinh viên, học viên cao học và giảng viên thường thắc mắc tại sao cùng một tạp chí nhưng chỉ số CiteScore lại đạt 8.6 trong khi Impact Factor (JIF) chỉ ở mức 3.7. Một câu hỏi phổ biến khác là tại sao các kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế có chỉ số CiteScore nhưng lại không bao giờ có Impact Factor.

Sự chênh lệch này không phải do lỗi thống kê, mà xuất phát từ sự khác biệt trong quy chuẩn tính toán giữa hai hệ thống cơ sở dữ liệu độc lập: Scopus (của Elsevier) và Web of Science (của Clarivate). Bài viết dưới đây giải thích rõ bản chất CiteScore là gì, đồng thời phân tích chi tiết sự khác biệt giữa CiteScore và Impact Factor giúp nhà nghiên cứu đánh giá đúng chất lượng ấn phẩm khi chọn nơi gửi bài.

CiteScore là gì? Impact Factor (JIF) là gì?

Trước khi đi vào so sánh công thức, tác giả cần phân biệt rõ đơn vị chủ quản và hệ thống dữ liệu đứng sau từng chỉ số:

• CiteScore là gì? CiteScore là chỉ số đo lường mức độ ảnh hưởng của các ấn phẩm học thuật định kỳ được lập chỉ mục trong cơ sở dữ liệu Scopus, do nhà xuất bản Elsevier chính thức ra mắt vào năm 2016 (và cập nhật công thức tính mới từ năm 2020). Điểm đặc trưng của CiteScore là tính mở: bất kỳ ai cũng có thể tra cứu miễn phí chỉ số này trên hệ thống Scopus Sources mà không cần tài khoản trả phí.
• Impact Factor (Journal Impact Factor - JIF) là gì? Impact Factor là chỉ số đo lường tần suất trích dẫn trung bình của các bài báo trên một tạp chí khoa học trong một khoảng thời gian nhất định. Chỉ số này được công bố định kỳ hằng năm trong báo cáo Journal Citation Reports (JCR) thuộc hệ thống Web of Science (WoS), do tập đoàn Clarivate độc quyền quản lý và cấp phép.

Như vậy, một tạp chí chỉ có CiteScore khi nằm trong danh mục Scopus, chỉ có Impact Factor khi nằm trong danh mục JCR của Web of Science, và sẽ có đồng thời cả hai chỉ số nếu tạp chí đó được lập chỉ mục ở cả hai cơ sở dữ liệu này.

Sự khác biệt cốt lõi giữa CiteScore và Impact Factor

Mặc dù cả hai chỉ số đều phản ánh số lượt trích dẫn trung bình trên mỗi công trình xuất bản, quy chuẩn kỹ thuật của Elsevier (Scopus) và Clarivate (JCR) khác nhau ở 4 yếu tố cốt lõi sau:

1. Chu kỳ tính toán trích dẫn (Citation Window)

Khung thời gian thu thập lượt trích dẫn là nguyên nhân chính tạo ra sự khác biệt về độ lớn con số giữa hai thước đo:

• Impact Factor (Chu kỳ 2 năm): Tính số lượt trích dẫn ghi nhận trong 1 năm hiện tại dành cho các bài báo đã xuất bản trong 2 năm trước đó.
• Công thức tính JIF năm X: Lấy tổng số lượt trích dẫn phát sinh trong năm X cho các bài báo xuất bản năm (X-1) và (X-2), chia cho tổng số bài báo có thể trích dẫn (citable items) được tạp chí đó xuất bản trong 2 năm (X-1) và (X-2).
• CiteScore (Chu kỳ 4 năm): Tính tổng số lượt trích dẫn ghi nhận trong 4 năm liên tiếp dành cho các bài báo được xuất bản trong cùng 4 năm đó.
• Công thức tính CiteScore năm X: Lấy tổng số lượt trích dẫn phát sinh trong giai đoạn từ năm (X-3) đến năm X dành cho các tài liệu xuất bản trong cùng giai đoạn từ (X-3) đến năm X, chia cho tổng số tài liệu (thuộc 5 nhóm bình duyệt) đã xuất bản trên ấn phẩm đó từ năm (X-3) đến năm X.

2. Loại tài liệu được đưa vào công thức (Document Types)

Cách thức lọc tài liệu ở tử số (số lượt trích dẫn) và mẫu số (số lượng bài xuất bản) của hai hệ thống có sự khác biệt rõ rệt:

• Đối với CiteScore: Áp dụng nguyên tắc đối xứng giữa tử số và mẫu số. Scopus tính toán dựa trên 5 loại tài liệu đã qua bình duyệt (peer-reviewed documents) bao gồm: bài báo nghiên cứu gốc (research articles), bài tổng quan (review articles), bài báo hội thảo (conference papers), chương sách (book chapters) và bài báo dữ liệu (data papers). Các loại bài không qua bình duyệt như thư gửi tòa soạn (letters), bài xã luận (editorials), ghi chú (notes) hoặc đính chính (errata) bị loại hoàn toàn khỏi cả tử số lẫn mẫu số.
• Đối với Impact Factor: Áp dụng nguyên tắc bất đối xứng giữa tử số và mẫu số. Ở mẫu số, JCR chỉ đếm các tài liệu thuộc danh mục có thể trích dẫn (citable items), bao gồm bài báo nghiên cứu gốc (research articles) và bài tổng quan (review articles). Tuy nhiên, ở tử số, JCR lại cộng toàn bộ lượt trích dẫn tới mọi nội dung đăng trên tạp chí đó (bao gồm cả trích dẫn dành cho bài xã luận, thư từ, tin tức khoa học).

3. Phạm vi ấn phẩm được đánh giá (Publication Scope)

• CiteScore: Được tính cho toàn bộ các ấn phẩm xuất bản định kỳ (serial titles) nằm trong Scopus, bao gồm 4 nhóm: Tạp chí khoa học (Journals), Bộ sách chuyên khảo định kỳ (Book series), Kỷ yếu hội thảo định kỳ (Conference proceedings) và Tạp chí chuyên ngành thương mại (Trade journals).
• Impact Factor: Chỉ áp dụng riêng cho Tạp chí khoa học (Journals) thuộc danh mục Web of Science Core Collection và nằm trong báo cáo Journal Citation Reports (JCR). Kỷ yếu hội thảo và sách chuyên khảo không được cấp Impact Factor.

4. Tần suất cập nhật dữ liệu

• Impact Factor: Chỉ công bố cố định 1 lần duy nhất mỗi năm vào khoảng tháng 6 thông qua kỳ phát hành báo cáo JCR thường niên.
• CiteScore: Bên cạnh kỳ công bố chính thức mỗi năm 1 lần (thường vào tháng 5 hoặc tháng 6), Scopus cung cấp thêm công cụ CiteScore Tracker được cập nhật hàng tháng, giúp tác giả theo dõi biến động trích dẫn của tạp chí theo thời gian thực trong năm hiện hành.