Đề cương Triết học

ĐỀ CƯƠNG TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN A. CHƯƠNG 1 1. NGUỒN GỐC 1.1. Nguồn gốc ra đời của Triết học. - Khái niệm: Triết học là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. - Nguồn gốc của Triết học: Triết học ra đời ở cả phương Đông và phương Tây từ khoảng thế kỷ VIII đến thế kỷ VI TCN, tại các quốc gia văn minh cổ đại như: Hy Lạp, Ấn Độ, Trung Quốc. Ngay từ khi mới ra đời, triết học được xem là hình thái cao nhất của tri thức, “khoa học của các khoa học”, bao hàm trong nó tri thức về tất cả các lĩnh vực không có đối tượng riêng. - Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, triết học có nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội. + Nguồn gốc nhận thức: ● Nhận thức thế giới là một nhu cầu tự nhiên, khách quan của con người. ● Nói đến nguồn gốc nhận thức của triết học là nói đến sự hình thành, phát triển của tư duy trừu tượng và năng lực khái quát trong nhận thức của con người. Trong quá trình sống và cải biến thế giới, từng bước con người có kinh nghiệm và có tri thức về thế giới. Ban đầu là những tri thức cụ thể, riêng lẻ, cảm tính dần dần đạt đến trình độ cao hơn trong việc giải thích thế giới một cách hệ thống, logic và nhân quả,.... Mối quan hệ giữa cái đã biết và cái chưa biết là đối tượng, đồng thời là động lực đòi hỏi nhận thức ngày càng quan tâm sâu sắc hơn đến cái chung, những quy luật chung. Sự phát triển của tư duy trừu tượng và năng lực khái quát trong quá trình nhận thức sẽ đến lúc làm cho các quan điểm, quan niệm chung nhất về thế giới và về vai trò của con người trong thế giới đó hình thành - đó là lúc triết học xuất hiện với tư cách là một loại hình tư duy lý luận đối lập với các giáo lý tôn giáo và triết lý huyền thoại. ● Như vậy, do nhu cầu của sự tồn tại, con người không thỏa mãn với các tri thức riêng lẻ, cục bộ về thế giới, càng không thỏa mãn với cách giải thích của các tín điều và giáo lý tôn giáo nên triết học ra đời đáp ứng nhu cầu đó của nhận thức. ● Triết học chỉ xuất hiện khi kho tàng tri thức của loài người đã hình thành được một vốn hiểu biết nhất định và trên cơ sở đó, tư duy con người cũng đã đạt đến trình độ khái quát hóa. + Nguồn gốc xã hội: ● Triết học ra đời khi nền sản xuất xã hội đã có sự phân công lao động và loài người đã xuất hiện giai cấp (chế độ cộng sản nguyên thủy tan rã, chế độ chiếm hữu nô lệ đã hình thành, phương thức sản xuất dựa trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất đã xác định và ở trình độ khá phát triển). Xã hội có giai cấp và nạn áp bức giai cấp hà khắc đã được luật hóa. Nhà nước, công cụ trấn áp và điều hòa lợi ích giai cấp đủ trưởng thành. ● Gắn liền với các hiện tượng xã hội trên là lao động trí óc đã tách khỏi lao động chân tay. Trí thức xuất hiện với tư cách là một tầng lớp xã hội, có vị thế xã hội xác định. Tầng lớp trí thức đã được xã hội ít nhiều trọng vọng, có điều kiện và nhu cầu nghiên cứu, có năng lực hệ thống hóa các quan niệm, quan điểm thành học thuyết, lý luận. Tầng lớp này đã hệ thống hóa thành công tri thức thời đại dưới dạng các quan điểm, các học thuyết lý luận,... có tính hệ thống, giải thích được sự vận động, quy luật hay các quan hệ nhân quả của một đối tượng nhất định, được xã hội công nhận là các nhà thông thái, các triết gia. ● Như vậy, triết học chỉ ra đời khi xã hội loài người đã đạt đến một trình độ tương đối cao của sản xuất xã hội, phân công lao động xã hội hình thành, của cải tương đối dư thừa, tư hữu hóa tư liệu sản xuất được luật định, giai cấp phân hóa rõ ràng, nhà nước ra đời. Tầng lớp trí thức xuất hiện, giáo dục và nhà trường hình thành và phát triển, các nhà thông thái đã đủ năng lực tư duy để trừu tượng hóa, khái quát hóa, hệ thống hóa toàn bộ tri thức thời đại và các hiện tượng của tồn tại xã hội để xây dựng nên các học thuyết, các lý luận, các triết thuyết. ● (Triết học mang tính giai cấp: Với sự tồn tại mang tính pháp lý của chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, của trật tự giai cấp và của bộ máy nhà nước, triết học đã mang trong mình tính giai cấp sâu sắc, nó công khai tính đảng là phục vụ cho lợi ích của những giai cấp, những lực lượng xã hội nhất định.) 1.2. Tại sao Triết học ra đời từ TK VIII - TK VI TCN mà không ra đời sớm hay muộn hơn ? - Triết học ra đời do hoạt động nhận thức của con người phục vụ nhu cầu sống. Song, với tư cách là hệ thống tri thức lý luận chung nhất, triết học chỉ có thể xuất hiện trong những điều kiện nhất định với nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội: + Nguồn gốc nhận thức + Nguồn gốc xã hội - Như vậy, triết học không thể ra đời sớm hơn vì không đáp ứng những điều kiện cần và đủ của nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội, đó là: + Triết học chỉ xuất hiện khi kho tàng tri thức của loài người đã hình thành được một vốn hiểu biết nhất định và trên cơ sở đó, tư duy con người cũng đã đạt đến trình độ khái quát hóa. + Triết học chỉ ra đời khi xã hội loài người đã đạt đến một trình độ tương đối cao của sản xuất xã hội, phân công lao động xã hội hình thành, của cải tương đối dư thừa, tư hữu hóa tư liệu sản xuất được luật định, giai cấp phân hóa rõ ràng, nhà nước ra đời. - Triết học cũng không thể ra đời muộn hơn vì không thể đáp ứng nhu cầu nhận thức của con người: Đó là nhu cầu tri thức cụ thể, riêng lẻ về thế giới phải được tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa thành những khái niệm, phạm trù, quan điểm, quy luật, luận thuyết... đủ sức phổ quát để giải thích thế giới. 2. KHÁI NIỆM 2.1. Khái niệm Triết học theo quan điểm Triết học Mác Lênin và phân tích khái niệm đó. - Theo quan điểm của triết học Mác - Lênin, triết học là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. - Phân tích khái niệm Triết học Mác Lênin + Triết học Mác - Lênin là triết học duy vật biện chứng theo nghĩa rộng. Đó là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng cả về tự nhiên, xã hội và tư duy; là sự thống nhất hữu cơ giữa chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Trong triết học Mác - Lênin, chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng thống nhất hữu cơ với nhau. ● Với tư cách là chủ nghĩa duy vật, triết học Mác - Lênin là hình thức phát triển cao nhất của chủ nghĩa duy vật trong lịch sử triết học - chủ nghĩa duy vật biện chứng. ● Với tư cách là phép biện chứng, triết học Mác - Lênin là hình thức cao nhất của phép biện chứng trong lịch sử triết học - phép biện chứng duy vật. + Triết học Mác - Lênin trở thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học của lực lượng vật chất - xã hội năng động và cách mạng nhất, tiêu biểu cho thời đại ngày nay là giai cấp công nhân để nhận thức và cải tạo xã hội. Triết học Mác - Lênin cũng là thế giới quan và phương pháp luận của nhân dân lao động, cách mạng và các lực lượng xã hội tiến bộ trong nhận thức và cải tạo xã hội. 2.2. Đặc trưng tri thức triết học - Khái niệm - Đặc trưng tri thức triết học + Tính hệ thống: ● Triết học bao giờ cũng là một hệ thống các quan niệm chung về thế giới. Không giống các khoa học cụ thể chỉ xem xét thế giới trên từng phương diện cụ thể, nhất định, triết học xem xét thế giới như một chỉnh thể và trên cơ sở đó tìm cách đưa ra một hệ thống quan niệm chung về chỉnh thế đó. Tư duy triết học, do đó, cũng là tư duy về chỉnh thể. + Tính lý luận: ● Nguồn gốc nhận thức khẳng định triết học chỉ xuất hiện khi trình độ nhận thức của con người có khả năng khái quát và trừu tượng hóa những cái riêng lẻ, cụ thể để nắm bắt được cái chung, cái bản chất và qui luật của hiện thực. Do đó, triết học mang tính lý luận bởi đối tượng triết học là thế giới vật chất và con người được nó nghiên cứu dưới dạng các qui luật chung và phổ biến của tự nhiên, xã hội và tư duy. + Tính giai cấp: ● Nguồn gốc xã hội khẳng định triết học chỉ xuất hiện khi xã hội loài người đã đạt đến một trình độ tương đối cao của sản xuất xã hội, phân công lao động xã hội hình thành, của cải tương đối dư thừa, tư hữu hóa tư liệu sản xuất được luật định, giai cấp phân hóa rõ ràng, nhà nước ra đời. Triết học phản ánh và phục vụ cho lợi ích của những giai cấp, những lực lượng xã hội nhất định do đó triết học mang trong mình tính giai cấp sâu sắc. ● Không có triết học phi giai cấp, mà ở đây, triết học chính là sự khái quát của mỗi giai cấp trong xã hội về thế giới và về cuộc sống con người, về trình độ nhận thức, về thái độ và lợi ích của giai cấp đó. Thực tế, các nhà triết học trong lịch sử đều xuất phát từ lợi ích của giai cấp mình mà khái quát triết học, đưa ra các quan niệm về thế giới nói chung, về cuộc sống con người nói riêng. 2.3. So sánh điểm giống và khác nhau giữa triết học và các môn khoa học cụ thể - Điểm giống: Đều là những môn học khoa học hỗ trợ lẫn nhau và nghiên cứu, giải đáp về những vấn đề trong cuộc sống. - Điểm khác: Đặc điểm Triết học Những môn khoa học cụ thể Thời gian ra đời Triết học ra đời từ khoảng thế kỷ VIII đến thế kỷ VI TCN. Khoa học đã ở đó không quá ba thế kỷ. Trên thực tế, khoa học ngày nay được coi là triết học tự nhiên. Đối tượng nghiên cứu - Triết học là một trong những hình thái ý thức xã hội, hệ thống các quan điểm chung nhất của con người về thế giới và sự nhận thức thế giới ấy. Triết học bao giờ cũng là một hệ thống các quan niệm chung về thế giới. Vấn đề cơ bản của triết học (hay đối tượng nghiên cứu) là vấn đề về mối quan hệ giữa tồn tại và tư duy, giữa vật chất và ý thức nên mang tính trừu tượng cao. VD: Triết học Mác Lênin dựa trên các quan điểm duy vật nghiên cứu về tự nhiên và về xã hội và mối quan hệ giữa chúng. - Các môn khoa học cụ thể thì có đối tượng nghiên cứu rất rõ ràng về vật chất cụ thể nào đó tồn tại khách quan không phụ thuộc vào ý thức. Triết học sử dụng các lý luận hợp lý và các phép biện chứng. Khoa học liên quan đến nghiên cứu và hiểu biết về hiện tượng tự nhiên theo cách thức thực nghiệm. Cách thức nghiên cứu VD: Hóa học nghiên cứu các thành phần cấu tạo, các phản ứng hóa học,... của các chất trong tự nhiên. - Khoa học không tự đứng vững, mà không có hành trang triết học. 3. THẾ GIỚI QUAN 4. VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC 4.1. Các vấn đề cơ bản của triết học. Vì sao vấn đề đó lại là vấn đề cơ bản ? - Vấn đề cơ bản của triết học là mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa ý thức và vật chất + Mặt thứ nhất – Bản thể luận: Giữa ý thức và vật chất thì cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào ? ● Những quan điểm cho rằng vật chất có trước, ý thức có sau và vật chất quyết định đến ý thức (ý thức là tính thứ nhất còn vật chất là tính thứ hai) chính là trường phái triết học theo chủ nghĩa duy tâm. Chủ nghĩa duy tâm có hai khuynh hướng, đó là: chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan. ● Những quan điểm cho rằng ý thức có trước, vật chất có sau, ý thức quyết định đến vật chất (vật chất là tính thứ nhất và ý thức là tính thứ hai) chính là trường phái triết học theo chủ nghĩa duy vật. Chủ nghĩa duy vật có hai khuynh hướng, đó là: chủ nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình và chủ nghĩa duy vật biện chứng. ● Triết học nhất nguyên bao gồm hai trường phái: trường phái triết học nhất nguyên duy vật và trường phái triết học nhất nguyên duy tâm. ● Những quan điểm cho rằng ý thức và vật chất tồn tại độc lập với nhau, không quyết định lẫn nhau. Cách giải thích này thuộc về triết học nhị nguyên. + Mặt thứ hai – Nhận thức luận: Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không ? ● Đại đa số các nhà triết học theo chủ nghĩa duy tâm cũng như duy vật đều cho rằng con người có khả năng nhận thức được thế giới. Một số nhà triết học duy tâm cũng thừa nhận con người có khả năng nhận thức thế giới, nhưng sự nhận thức đó là sự tự nhận thức của tinh thần, tư duy. Một số nhà triết học duy tâm khác theo “Bất khả tri luận” lại phủ nhận khả năng nhận thức thế giới của con người. ● Các nhà triết học duy vật cho rằng, con người có khả năng nhận thức thế giới. Song do vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết định đến ý thức nên sự nhận thức đó là sự phản ánh thế giới vật chất vào óc con người. ● Thuyết k